Blog  - Ieder zijn opdracht

Ieder zijn opdracht

Durven kijken, vooral naar het Congo van vandaag — Het debat over zijn Congo-bijdragen wordt stilaan een dovemansgesprek, vindt Peter Verlinden. Maar hij doet nog een poging. Zijn opdracht is: voor een breed publiek reportages maken over hoe de Congolezen terugkijken op vijftig jaar onafhankelijkheid. 'Het is de plicht van de journalist om weer te geven wat er leeft, niet wat hij graag zou willen dat er leeft.'

Na ruim vijftien jaar televisiejournalistiek blijft het mij verbazen hoe zelfs professionele kijkers alleen zien en horen wat ze willen zien en horen. Zo ook collega-journalist Marc Reynebeau (DS 6 februari) en collega-auteur Ludo De Witte (mediakritiek.be, 3 februari) als het over mijn jongste Congo-bijdragen gaat in Het Journaal op Eén. Het 'Congodebat' in Phara (Canvas, 4 februari) was voor hen blijkbaar niet duidelijk genoeg. Dus nogmaals een poging.

Neen, collega's, ik heb niet gezegd dat ik 'geschiedenis' niet belangrijk vind. Ik heb wél gezegd dat ik als journalist voor Het Journaal, waarmee de VRT het ruimste publiek in Vlaanderen bereikt, de brug moet slaan tussen de (historische) feiten in het Congo van vijftig jaar geleden en het Congo van vandaag. Die journalistieke keuze is terecht gemaakt door de redactie van Het Journaal en sluit het best aan bij onze nieuwsopdracht.

Wees gerust, collega Reynebeau, de historische documentaires komen er ook aan: op Canvas, voor een vaak kleiner, maar hopelijk extra geïnteresseerd publiek. Ieder zijn opdracht, zo hoort dat. In Phara heb ik dat vermeld, maar ja, wie selectief luistert…

De Congo-items in Het Journaal waren al zeer divers en zullen dat blijven. De verschillende meningen die bij de Congolese bevolking circuleren over de onafhankelijkheid van vijftig jaar geleden komen daarbij aan bod. In het allereerste item van de reeks (Het Journaal, 28 januari), over de laatste rondreis van Koning Boudewijn door de kolonie (december 1959 - januari 1960), vertelden zo twee ooggetuigen hoe zij op dat ogenblik schreeuwden om onafhankelijkheid en vrijheid.

Zoals dat journalistiek hoort, zal uiteraard de grootste aandacht gaan naar de meest voorkomende Congolese én Belgische stemmen. In mijn boek Achterblijven in Congo - Een drama voor de Congolezen? (Davidsfonds, 2006) waren en zijn de Congolese stemmen al te horen, van de stad tot diep in het binnenland. En de stemmen van hen die de koloniale periode hebben meegemaakt, klinken inderdaad overwegend nostalgisch. Deze 'laatste getuigen' - dank voor de term, collega Reynebeau, die ik met graagte ook gebruik voor de Congolese getuigen en niet alleen voor de Belgische - herinneren zich het liefst de goedwerkende gezondheidszorg, de gratis scholen, de vlotte transportmiddelen, de gevarieerde voeding… Zij verdringen de herinneringen aan de onvrijheid, aan de alwetende en bazige blanke / Belg, aan de vernederingen, aan de soms onrechtvaardige, zelfs racistische rechtspraak…

Voor de meeste 'laatste getuigen' blijft, ondanks alles, de koloniale tijd de 'goede oude tijd'. En dat verhaal vertellen ze, zolang ze het nog kunnen, verder aan hun kinderen en kleinkinderen.

Uiteraard zijn die herinneringen gekleurd én vervormd door het wanbeleid van de Congolese leiders sinds 1960, gedoogd en soms zelfs gesteund door ex-koloniale en andere krachten, ieder voor het eigen belang. Door dat wanbeleid heeft de 'kleine Congolese man en vrouw' sinds 30 juni 1960, de onafhankelijkheidsdag, louter materieel bekeken geen enkele dag gekend die beter was dan de vorige.

Daardoor draagt de koloniale tijd én bij uitbreiding 'de Belg' vijftig jaar na de onafhankelijkheid voor bijzonder veel Congolezen nog altijd het aureool van diegene die het land beter zou kunnen besturen, 'voor het goed van 't algemeen'.

Terecht? Natuurlijk niet. Maar zo leeft het wel in het collectieve Congolese geheugen. Het is de plicht van de journalist om weer te geven wat er écht leeft 'diep in Congo' en niet wat hij graag zou willen dat er leeft. (Overigens gaat het vooral om de herinnering aan de koloniale jaren vijftig. Onder meer omdat toen de ruimtelijke leefomgeving is gecreëerd waar de Congolezen van vandaag in voortleven: de administratieve gebouwen, de stations, havens en luchthavens, de scholen en ziekenhuizen, de hotels en de parken... Die plekken bepalen nog altijd 'het gezicht van Congo'. De vroegere koloniale tijd, en zeker de tijd van Congo Vrijstaat en Leopold II, is grotendeels verdwenen uit het straatbeeld en uit het geheugen.)

De volgende stap, en die zet ik geregeld in lezingen en hij komt zeker aan bod in het ruime pakket televisiebijdragen dit voorjaar: en wat nu? Blind toegeven aan die nostalgische roep naar 'le retour des Belges', zoals je in ex-koloniale kringen wel eens hoort én de facto moet vaststellen bij sommige / vele(?) ontwikkelingsprojecten, dat is vanzelfsprekend geen optie. Op zoek gaan naar échte (ontwikkelings)samenwerking, als partners, op voet van gelijkheid, en niét (ontwikkelings)hulp, is op de lange termijn veel zinvoller. Maar dat is de langste en traagste weg. En de moeilijkste om in televisietaal te vertalen. (Al heb ik dat al gedaan in de Journaalreeks Diep in Congo, in 2005, en in de reeks rond Kananga, Kasai, april vorig jaar.)

Vijftig jaar onafhankelijk Congo: het is ook een uitstekende gelegenheid om de vragen te stellen die het aandachtige publiek nu stelt. Is de onafhankelijkheid te snel gekomen? Welke rol hebben de Congolese leiders toen gespeeld? Tegenover de Congolezen en tegenover de (Belgische) kolonialen? Welke rol hebben de Belgische leiders gespeeld? En vooral: wat zijn vandaag de gevolgen van de beslissingen van toen?

Als journalist van een openbare omroep hoor ik vragen te stellen en antwoorden te laten horen, in al hun diversiteit, met de ruimste aandacht voor de meest representatieve stemmen. Professionele televisiekijkers weten dat die diversiteit aan meningen gespreid moet worden over een reeks journaal-items. Zo werkt televisie. Maar ja, wie selectief kijkt en luistert…

Als auteur kan ik uitvoeriger en dus nog genuanceerder analyseren, in een boek(je). Dat komt eraan, in het najaar, om 'vijftig jaar onafhankelijk Congo' waardig af te sluiten. Daarin zal ik uitleggen hoe de blanke / Belgische dominantie in de koloniale tijd vooral vernietigend is geweest voor de Congolese identiteit en hoe 'de Congolees' daar nog altijd niet van hersteld is. Ik zal enkele bescheiden voorstellen aandragen hoe wij, Belgen, nog een rol kunnen spelen om samen te werken aan dat moeizame herstel van de Congolese eigenheid, de echte rijkdom van het land.

Auteur: Peter Verlinden
Dit opiniestuk verscheen eerder in De Standaard en op de Werktitel.be.

Link: Phara, 04 februari 2010 (Peter Verlinden - Ludo De Witte)