Luc Huyse

"Straks gaan we live naar het ziekbed van Leterme"

De veranderende mediavisie op politiek

Aan wat zie je of een land een ware democratie is? Een van de krachtigste tekenen is te vinden in wat politicologen de publieke sfeer noemen, het veld waarop politici, burgers en nog wat andere spelers heen er weer lopen en met elkaar communiceren. Uitbreiding van het stemrecht, een van de cruciale beslissingen in de vestiging van een democratisch bestel, heeft voor een aanzienlijke vergroting van die ruimte gezorgd. Zo zijn er nog stappen gezet: een ruimere rol in de politiek voor vakbonden en gelijkaardige belangengroepen, de ontkoppeling van politieke partijen en dagbladpers waardoor de ideologische vergrendeling van de berichtgeving grotendeels wegviel. Twee weken geleden dan schreef Anandam Kavoori in deze krant dat de gsm en de Blackberry, via de lekken die zij verwekken, ook een groei van de publieke sfeer meebrengen. Wat vroeger verborgen was ligt nu op straat. “In dat opzicht, zegt Tavoori, is de Blackberry een democratisch toestel”. Ik wou dat het waar was.


De kastelenroute

Twee jaar geleden publiceerde de Hollandse krant, de NRC, een artikel over de moeizame verhouding tussen Belgische politici en de media. Een Vlaamse journalist die aan het woord kwam, zei van Jean-Luc Dehaene: “Hij veegde zijn gat met ons af. Van hem hoorde je nooit wat. Hij hield vaak kabinetsvergaderingen op een kasteel buiten de stad, met het hek dicht. Wij stonden daar buiten uren te blauwbekken in de hoop dat iemand na afloop iets tegen ons zou zeggen. Maar meestal stoven ze in geblindeerde auto's het hek uit, langs ons heen, de straat op.” (16 november 2005) Dehaene was inderdaad de laatste exponent van een politieke cultuur die, ter ondersteuning van de zogeheten overlegdemocratie, discretie erg waardeerde.

Die overlegdemocratie scoorde decennialang niet bijster hoog op het vlak van transparantie. In de aanloop naar weer een pact of een ultiem compromis werd de besluitvorming uit de openbaarheid gelicht. Dat vele van die akkoorden geboren zijn in goed af te schermen kastelen is daar niet vreemd aan. Die locatie garandeerde dat de onderhandelaars niet bloot stonden aan de blikken van kritische toeschouwers. Radiostilte was essentieel. De pers respecteerde dat meestal. De openbare omroep droeg de muilband van de opgelegde neutraliteit. Bijna alle kranten lagen, via hun hoofdredactie, vast aan een van de politieke families van die tijd. De burger keek lijdzaam toe, daarin aangemoedigd door de opperhoofden van de zuil waartoe hij of zij behoorde. De publieke sfeer, biotoop van de democratie, was bijgevolg sterk begrensd. Meteen ontbrak ook de mogelijkheid om de mens achter de politicus te belichten. De echte compromismakers waren schaduwplanten. Memoires van politici, als ze al kwamen, waren nietszeggend want tegels lichten zat die mannen niet in de genen. Al met al was politiek dus iets dat als een ijsberg heel vaak aan het zicht van de burger onttrokken was. En zo zijn hier de mijlpalen in de pacificatie van de tegenstellingen tussen arbeid en kapitaal, tussen katholieken en vrijzinnigen tot stand gekomen: het sociaal pact van 1945, het compromis rond het lot van koning Leopold III in 1950, het schoolpact van 1958 en het cultuurpact van 1972. De altijd weerkerende verantwoording was dat het land op een kruitvak van gevaarlijke spanningen gebouwd was en dat ontmijning daarvan wat inbreuken op de democratiecode noodzakelijk maakte.

Ik weet het, het is een wat karikaturale schets. Nu en dan zaten er tijdelijk wat gaten in het scherm dat de toppolitici rond zichzelf hadden opgetrokken. Bovendien was, toen Dehaene afzwaaide, al een en ander aan het schuiven gegaan. In de vroege jaren tachtig brokkelde de omwalling die de zuilen rond de mensen hadden aangelegd snel af. Kiezers gingen zich nukkiger gedragen. De kranten rukten zich los uit de partijpolitieke bevoogding. En journalist Hugo De Ridder had met spraakmakende boeken, vooral zijn Er zijn geen winnaars in de Wetstraat, persoon en persoonlijkheid van de politicus volop in de politieke analyse betrokken.

De breuk
Bij zijn aantreden in 1999 sloeg Verhofstadt resoluut een andere weg in. De dikke mist over het politieke landschap mocht optrekken. Terug naar de Vlaamse journalist in het artikel in de NRC: “Verhofstadt communiceert. Ook zijn ministers mogen met ons praten zoveel ze willen.” Alle deuren van de macht stonden nu ogenschijnlijk wagenwijd open. Het leek wel of de publieke sfeer ineens erg expandeerde. Maar er zat aan deze gang van zaken ook een keerzijde. Een premier kan de greep op de berichtgeving niet echt lossen. Spinning nam de controletaak gedeeltelijk over. Sturing van journalisten gebeurde ook meer en meer met behulp van een goed gemikte scoop. Persmensen denken in zo’n geval dat zij de politici verleiden om een primeur te leveren. Maar in het spel van de verleiding is de journalist het slachtoffer. Hij wordt misbruikt. Het doet me denken aan een Schotse limerick waarin een jongedame, aangezocht door een heer, gretig ingaat op de uitnodiging ‘to dine and to wine’ en, als de man handtastelijk wordt, ‘starts to whine’. Eigen schuld, zegt de moraal van het verhaal.
Belangrijker als breuk met het verleden was en is de mutatie die de mediawereld al enige tijd ondergaat. Het is dringen geworden op de markt van de berichtgeving, ook die van politieke aard. De audiovisuele media zijn nu veel meer dan vroeger leverancier van nieuws. Er zijn zelfs kanalen die 24 uur op 24 tijdingen de wereld insturen. On line berichtgeving, ook door kranten, neemt spectaculair toe. Je hebt de vele miljoenen blogs die ongeremd over politiek schrijven. En dat alles in real time. Overleven als medium in zo’n drukke en drukkende commerciële omgeving kan alleen door op een of andere manier op te vallen, dag na dag, uur na uur. Nog sneller zijn dan de anderen, bijvoorbeeld, wat een bijna onstilbare nieuwshonger veroorzaakt. Vandaar de jacht op de persoon, de gsm, de Blackberry van de politicus. Rapporteren in de vorm van een docudrama is een andere aanpassing, zoals De Standaard demonstreerde in de tiendelige reeks over de formatiegesprekken van de laatste maanden, is een andere aanpassing. Radio en televisie doen dat ook. Met die techniek valt het volle licht op de persoon van de politicus. Zo hoorde ik van Lode Roels in Vandaag (op radio 1, woensdag 13 februari 2008) de volgende aankondiging: “Straks gaan we live naar het ziekbed van Yves Leterme”. Een nieuwe vorm van ‘embedded journalism’? Als de vice-premier het ziekenhuis verlaat ontaardt dat, schreef De Standaard gisteren in een mediacircus. Spektakel gegarandeerd.  Opvallen kan ook door berichten te kruiden met instant commentaar, liefst zo krachtig mogelijk. ‘Views’ komt in de plaats van ‘news’, de ‘viewspaper’ verdringt de ‘newspaper’. De woordspelingen zijn van Tony Blair die in een ophefmakende toespraak in het kantoor van Reuters (12 juni 2007) de metamorfose van de media beschreven heeft. De toenmalige premier had het ook over de gevolgen voor de politieke klasse. Omgaan met de media, zegt hij, slorpt nu een aanzienlijk deel van onze tijd op. Hun uitstraling en gewicht, hun reikwijdte en hyperactiviteit wegen meer en meer op onze job. Je moet bovendien op al hun verhalen reageren in real time. Ondertussen moeten we de cruciale beslissingen op de wachtlijst zetten. Het is dat, neem ik aan, waarover Joëlle Milquet het had in het recente interview met De Morgen: “We zijn consumptieproducten geworden”. Blair had het in dat verband ook nog over het groeiende cynisme in de bevolking: “My view is that the real reason for the cynicism is precisely the way politics and the media today interact”.

De publieke sfeer krimpt
Is de ijsberg, dankzij al die openheid, boven water aan het komen? Soms lijkt het er op. Kavoori heeft gelijk: veel van wat voorheen verborgen bleef is nu met dank aan de lekken te lezen, te beluisteren, te bekijken. Maar de twijfel knaagt. De commentator van De Standaard schreef, naar aanleiding van de tiendelige reeks: “Hoe intenser en sneller de communicatie verloopt, hoe chaotischer en ongrijpbaarder het proces wordt”. (8 februari 2008) Bovendien brengt de techniek van het docudrama, met zijn fixatie op de figuur van de politicus, mee dat groepsbelangen en belangengroepen uit het beeld verdwijnen. Maar belangrijker nog is dat het overgrote deel van de berichtgeving het hart van de politieke besluitvorming, daar waar de cruciale beslissingen vallen, ongemoeid laat. De Europese dimensie van de politiek, want daar gaat het om, is daardoor voor zowat alle burgers terra incognita. Wat een groeiterrein zou moeten zijn in de ontwikkeling van de publieke sfeer is grotendeels ontoegankelijk. Kortom, wie alles bijeenlegt en de hele mozaïek van politieke fora in rekening neemt kan niet anders dan besluiten dat de publieke sfeer krimpt. Het democratisch deficit vergroot nog, ook al blijven de Siegfried Bracke’s van deze wereld beweren dat zij de politiek dichter bij de burger brengen.

Auteur: Luc Huyse
Dit artikel verscheen op 8 maart 2008 in De Morgen.