Blog  - Live vanuit de donkere kelder van de Murdoch-nieuwsfabriek

Live vanuit de donkere kelder van de Murdoch-nieuwsfabriek

Er kan geen dossier opduiken of redacteurs geven het een titel die eindigt op 'gate', naar het schandaal dat president Nixon zijn ambt kostte. 'Hackergate' is anders. Dit is écht een nieuw Watergate. Opnieuw neemt een koppige journalist het op tegen een van de machtigste mensen op aarde. En Nick Davies lijkt de strijd tegen het Murdoch-imperium te gaan winnen.

'In tranen". Dat was het antwoord van oud-premier Gordon Brown aan de BBC op de vraag hoe hij vernomen heeft dat The Sun er in 2006 op uitgekomen was dat zijn pas geboren zoontje Fraser leed aan het levensbedreigende mucoviscidose. Het was Rebekah Brooks zelf toen hoofdredacteur bij The Sun, nu hoofd van de Britse Murdoch-krantengroep News International die de Browns per telefoon informeerde dat de 'scoop' op komst was. "Ik weet niet hoe dit kon gebeuren. Maar het is gebeurd. Het is gebeurd in The Sun."

Gordon Brown is de zoveelste in een rij van prominenten, waarvan inmiddels bekend is dat ze op illegale wijze besnuffeld werden in opdracht van kranten van News International. Dit is 'hackergate': acteur Hugh Grant, actrice Sienna Miller, toppoliticus John Prescott, maar ook het vermoorde meisje Milly Dowler: van naar schatting 4.000 bekende Britten werd de telefoon afgeluisterd. Het vuile werk werd opgeknapt door privédetectives, die antwoordapparaten hackten voor rekening van de Murdoch-kranten.

De meedogenloze tactieken bleven niet beperkt tot 'phonehacking'. Om achter de bankrekeningen of belastingaangifte van Brown te komen, huurde The Sunday Times acteurs en stemmenimitators in, die zich moesten uitgeven voor de Labour-voorman. 'Blagging' heet dat, 'inluizen' zeg maar. Je schrikt van de jobopportuniteiten die verscholen liggen in de donkere kelders van de media.

En nog hebben we de bodem niet bereikt. In een parlementaire hoorzitting verbaasde John Yates, de adjunct-commissaris van de Londense Metropolitan Police die destijds het nogal lauwe politieonderzoek leidde, gisteren met de stelling dat hij er "99 procent zeker" van is dat zijn eigen telefoon werd gehackt.

Met het afluisteren van de politietop bereikt de affaire weer een nieuwe dimensie. Dit gaat over georganiseerde misdrijven op grote schaal. Zelfs met het opdoeken van News of the World de tabloid in het oog van de storm komt mediamagnaat Rupert Murdoch er nu niet meer van af. Met nu ook The Sun en The Sunday Times in het vizier, en wie weet wat nog allemaal, ziet de oude baas zijn rijk stilaan verkruimelen.

Dat hebben we grotendeels te danken aan één man: Nick Davies, onderzoeksjournalist bij The Guardian. Met de volharding waarmee hij Murdoch achter de veren zit, is hij in zijn eentje wat Woodward en Bernstein voor Nixon en Watergate waren. Dat 'hackergate' alsnog ontploft is, wekt verwondering. Al in 2006 kwamen de eerste afluisterpraktijken bij News of the World aan de oppervlakte. Er werden schadevergoedingen uitbetaald, een journalist en researcher belandden in de cel. En dat was dat. Op 8 juli 2009 pakte Davies evenwel uit met het bericht dat de gsm van duizenden Britten gehackt werd. De politie achtte dat bewezen feit geen nieuw onderzoek waard. "Bij elk niet-mediabedrijf zou dergelijk nieuws hebben geleid tot paginagrote artikels, de roep om ontslag en overheidsactie", meent hoofdredacteur Alan Rusbridger van The Guardian. "Hier was er alleen een spookachtige stilte."

Het nieuwe onderzoek is er alsnog gekomen, en leidde tot een nieuwe scoop van Davies: ook de gsm van het vermoorde meisje Milly Dowler werd gemanipuleerd, waardoor de onderzoekers zelfs een tijdje hoopten dat Milly nog in leven was. Na jaren frustratie over stukken die niemand schenen te deren, kreeg de eenzame journalist eindelijk de bovenhand. Het grote publiek, de politici, concurrerende media, ja zelfs de beurzen: allen keren ze zich nu tegen de wankelende Murdoch.

Al van bij aanvang maakte Davies duidelijk dat dit niet louter over ondeugdelijke collega's ging, maar over een systeem van wetteloosheid waarvan het hele Murdoch-imperium doordrongen is. "Dit gaat niet over een paar journalisten op het foute pad", zegt hij in een video op de site van The Guardian. "Dit gaat over de arrogantie van de machtselite. Over de machtigste mediagroep ter wereld, het machtigste politiekorps van het land en de machtigste politieke partij. Zij spelen onder een hoedje om het leven voor eenieder gemakkelijker te maken. Ze zijn er nogal gemakkelijk van uitgegaan dat de wet niet voor hen gold en dat ze ons konden voorliegen omdat wij simpele lieden zijn. Wel, dat heeft mij een beetje boos gemaakt."

Flat Earth News

In zijn baanbrekende boek Flat Earth News (2008), een van de belangrijkste werken uit de geschiedenis van de mediakritiek, legde Davies al de bedrijfseconomische context bloot waarin privacymisdrijven wel moesten plaatsvinden. Dan al wijdt hij een hoofdstuk aan wat hij de 'dark arts' van de Britse pers noemt, de zwarte of grijze praktijken waartoe scoopverslaafde redacties zich laten verleiden. De journalist beschrijft er een "zwarte informatiemarkt", waarop slonzige privédetectives nieuws over bekende Britten versjacheren aan de hoogst biedende redactie en dat was vaak News of the World. Naar zijn zeggen opereerden halfweg jaren negentig al meerdere tientallen 'huurlingen' op die markt. Politie omkopen, dossiers stelen, telefoons hacken... het staat allemaal al beschreven in Flat Earth News. "Maybe it did mean breaking the law. But it sold papers."

Pijnlijk is Davies' relaas over de eertijds eerbiedwaardige Sunday Times, een krant waar journalisten nieuws vaak enkel nog als ruwe grondstof aanleveren, waarna de eindredacteurs aan het herschrijven gaan, "ook als dat betekent dat de waarheid moet vervormd of uitgevonden worden." Redacteurs worden er met ontslag bedreigd om scoops te scoren. Ze gaan ten einde raad zelf vuilniszakken openscheuren van hun 'targets'. Je zou ermee lachen als het niet zo treurig was en visionair voor wat Gordon Brown overkomen is.

Ook The Sunday Times is door Murdoch hervormd naar het concept van de 'nieuwsfabriek'. Onderbemande redacties worden 'opgesloten' op bedrijventerreinen, waar ze te ver zitten van het nieuws om het met eigen ogen te verslaan. Nieuws wordt amper gecheckt, en integendeel 'opgeleukt' door editors. Berichtgeving wordt het hertalen van telexen en persberichten, de spectaculairste eerst. De concurrentie, intern en extern, wordt genadeloos opgevoerd. Klinkt bekend in oren? Een beetje wel. De nieuwsfabriek met al zijn donkere kelders is als businessmodel uiterst succesvol gebleken en dus wereldwijd geëxporteerd. Nuance evenwel: niet alle kwalen zijn de Noordzee al overgestoken. Van phonehackers zijn we in België gespaard gebleven.

Voorlopig, want wie had tien jaar geleden gedacht dat de brave binnenlandse media pagina's zouden vullen met pikante sms'jes van de zittende premier? Ook hier dreigt moordende concurrentie de aandrijfkracht te worden van een race to the bottom. Het is nog niet te laat om te beseffen dat aan het model-Murdoch grote risico's kleven.

Auteur: Bart Eeckhout
Dit artikel verscheen eerder in De Morgen.

© 2011 De Persgroep Publishing