Blog  - Hoor de klokken luiden

Hoor de klokken luiden

WikiLeaks maakt oude media en overheden nerveus

Van Kabul tot Washington, van Reykjavik tot Aalter: de 'War Logs' van WikiLeaks houden de wereld bezig. Het nieuws is belangrijk, de manier waarop het wereldkundig gemaakt werd misschien nog meer. Hoe ingrijpend wordt de rol van klokkenluidersites in de internationale media?

De grote lijnen van de War Logs over Afghanistan kent u. Pakistaanse inlichtingendiensten die van twee walletjes eten, gebrek aan kennis van de regio en respect voor onschuldige bewoners, warrige leiding, minimalisering van incidenten, enzovoort.

Niemand blijft zonder reactie. Wakkere burgers zijn opgetogen, de regeringen van de VS, Pakistan en Afghanistan noemen het lek onverantwoord, mediawatchers zien de mogelijkheden én de gevaren van een klokkenluidercultuur op het internet.

Wie te geloven? De maximalisten die zeggen dat een totaal nieuwe vorm van journalistiek de media ingrijpend gaat veranderen, of de minimalisten die zeggen dat de War Logs vooral oud nieuws bevatten dat in deze komkommertijd - WikiLeaks lekt heel slim altijd op nieuwsarme dagen - uitvergroot wordt?

Wikileaks.org bestaat sinds 2006, en kan voldoende adelbrieven voorleggen om niet als een eendagsvlieg te worden bestempeld. WikiLeaks publiceerde onder meer een richtlijnenboek voor cipiers op Guantanamo, campagne-emails die Sarah Palin tijdens de presidentsverkiezingen illegaal had verstuurd, en een video van een Amerikaanse helikopteraanval op ongewapende burgers in Bagdad. Hoofdredacteur Julian Assange zegt onomwonden dat 'WikiLeaks in drie jaar tijd meer vertrouwelijke documenten in handen heeft gekregen dan de traditionele media in dertig jaar'.

Brussel
Overdreven, maar tegen de kritiek van de branierijke Australiër dat de traditionele media hun werk niet goed doen, valt weinig in te brengen. Wereldwijd hebben de economische crisis, versterkt door de structurele crisis van de traditionele media, geleid tot kleinere redacties en minder ruimte voor onderzoeksjournalistiek. Voor ambitieuze slimmeriken die nieuwe methodes verzinnen om aan nieuws te komen, ligt het terrein open. Bijvoorbeeld met: 'Beschikt u over gevoelige documenten die volgens u beter algemeen bekend zouden zijn, stuur ze ons op, wij publiceren ze en garanderen u uw anonimiteit'. WikiLeaks dus.

Anderzijds zien ook Assange en zijn trawanten - die liever anoniem blijven - in dat ze die traditionele media nodig hebben. Ze hebben het op eigen houtje geprobeerd, maar stelden vast dat 'onthullingen' weinig effect hebben op een website die weinig lezers lokt. Sinds kort probeert WikiLeaks het met een nieuwe methode: samenwerking met grote gevestigde namen. Voor de War Logs werden Assange en WikiLeaks geholpen door Nick Davies, reporter van de Britse Guardian. Die bewoog hemel en aarde om de ongrijpbare Assange voor een gesprek te strikken. Dat lukte in juni in Brussel, waar Assange een toespraak hield voor het Europees Parlement.

Davies overtuigde Assange van de voordelen voor beide partijen, als WikiLeaks zijn volgende explosieve vondst via een gevestigde kwaliteitskrant als The Guardian zou lekken, simultaan met zijn website. Assange, een slimme verkoper, betrok meteen ook The New York Times én Der Spiegel in de strak gecoördineerde en ultrageheime deal. De drie 'oude' media wonnen er een geweldige scoop aan, terwijl WikiLeaks niet alleen van een veel bredere aandacht verzekerd was, maar ook meteen een kwaliteitskeurmerk kreeg. Een dossier waarop topjournalisten van drie van de meest gereputeerde media ter wereld enkele weken hebben mogen wroeten, kan niet geloofwaardig worden afgedaan als oud nieuws.

Clusterbom
Wordt zulke ad hoc-samenwerking tussen klokkenluidersites en traditionele media een trend? Eerst nog maar eens afwachten hoeveel groot nieuws klokkenluidersites weten boven te spitten natuurlijk. De samenwerking tussen het Amerikaanse Center for Public Integrity, dat de BBC in vertrouwen nam voor een onderzoeksreportagereeks over de illegale verkoop van asbest vanuit Canada naar derdewereldlanden, illustreert wat de toekomst zou kunnen brengen. Maar het aantal succesrijke voorbeelden van wat nu al hybrid journalism wordt genoemd, is voorlopig beperkt.

Voor een echte bom met grote internationale impact is de methode hoe dan ook buitengewoon interessant. Voormalig defensie-analist Daniel Ellsberg, vader aller klokkenluiders, moest in 1971 hemel en aarde bewegen om de Pentagon Papers gepubliceerd te krijgen. Hij bood zijn rapport, waaruit bleek dat de Amerikaanse regering loog over zijn intenties in Vietnam, aan The New York Times aan en moest vervolgens maanden afwachten of die krant het zou publiceren. Toen de krant uiteindelijk toehapte, wist president Nixon de publicatie via de rechtbank te beletten. Het was uiteindelijk via de The Washington Post dat Ellsberg de Pentagon Papers publiek maakte.

Ellsberg, inmiddels 79, gaf onlangs toe dat hij de mogelijkheden van het World Wide Web benijdt. Omdat je zo veel sneller zo veel meer mensen bereikt. En omdat het opvolgingseffect veel groter is. Door de enorme aanvang van het gelekte materiaal en het beperkte aantal medewerkers bij WikiLeaks, zijn lang niet alle documenten grondig onderzocht en in hun juiste context geplaatst. Dat zou onmogelijk zijn. WikiLeaks is een kleine organisatie, werkend met enkele vrijwilligers in verduisterde kamertjes - geen redactie met honderden journalisten. Maar de publicatie van de War Logs werkte als een clusterbom, zo'n oorlogstuig dat bij de ontploffing honderden kleinere bommetjes uitstrooit. Media in de hele wereld zetten nu hun tanden in het ruwe materiaal dat hen door WikiLeaks is aangeboden en kluiven het verder af.

Ongrijpbaar
Doeltreffend is deze werkwijze zeker, maar ook risicovol. Het meest voor de hand liggende risico is dat de door de klokkenluiders doorgegeven informatie onjuist is. Assange verwerpt die suggestie. WikiLeaks is in 2006 gestart als een echte wiki-site, waar iedereen inhoud kon toevoegen of bijwerken. Dat bleek niet werkbaar: je zag door de bomen het bos niet. Nu wordt het ingezonden materiaal steevast gecontroleerd door een team van journalisten en analisten. Naast het handvol fulltimers zouden er zowat achthonderd medewerkers zijn, onbezoldigd en volgens Assange buitengewoon professioneel. Assange zweert bij 'principled leaking': er wordt met andere woorden verantwoord gelekt. Gerenommeerde organisaties en media, zoals Amnesty International en The Economist, hebben WikiLeaks en Assange al bekroond voor hun werk.

Bovendien wordt WikiLeaks hoogst zelden officieel aangeklaagd, en heeft het nog maar één keer een proces verloren, tegen de bank Julius Bear.Maar heeft dat kleine aantal juridische aanvaringen niet vooral te maken met zijn ongrijpbaarheid?

Wat doe je als je je gedupeerd voelt door een website waarvan de redactie geen vast adres heeft, de servers verspreid zijn over diverse landen, de directeur op luchthavens leeft en geen vast telefoonnummer heeft en de meeste andere kernmedewerkers zelfs elkaar alleen met initialen benoemen? De belangrijkste server van WikiLeaks staat in Zweden, maar er zouden ondersteunende installaties zijn in onder meer IJsland en België. Als er iets misloopt in één land, kan de organisatie dat opvangen in andere landen.

In 2008 plaatste WikiLeaks een geheime handleiding van Scientology op zijn site, en de advocaten van de omstreden kerk eisten dat die meteen verwijderd zou worden. Assange publiceerde prompt nog meer gevoelige interne info over Scientology, en schreef op de website: 'Wij zullen niet toegeven aan de druk van Scientology, net zo min als aan Zwitserse banken, Afrikaanse kleptocraten of het Pentagon'. Een Robin Hood-achtig, lichtjes anarchistisch plezier druipt van de mededeling. Jay Rosen, professor journalistiek aan de New York University, noemde WikiLeaks op CNN 'the world's first stateless news organisation'. Enkele Republikeinse senatoren hebben al opgeroepen tot nieuwe wetgeving om klokkenluidersites aan te pakken die staatsgeheimen prijsgeven, maar dat lijkt even onbegonnen werk als het bestrijden van piraterij in de audiovisuele sector.

Een andere vraag is of de anonimiteit van tipgevers van WikiLeaks veilig is. Assange gaat er prat op dat het traceren van bronnen onmogelijk is bij WikiLeaks. Vooropgesteld dat die bronnen zo snugger zijn zelf hun mond te houden. Dat deed de 22-jarige Bradley Manning, inlichtingenanalist in het Amerikaanse leger, niet. Die vond het nodig om in chatgesprekken met een hacker op te scheppen over hoe hij video's en geheime berichten doorsluisde naar WikiLeaks. De hacker klikte bij Defensie. Manning wordt er nu van verdacht de bron te zijn van zowel de video over de helikopteraanval als de War Logs. Hij wacht nu in een cel in Virginia op een proces voor de krijgsraad.

Maar er zijn ook mensen die niet zelf hun anonimiteit te grabbel hebben gegooid: Afghaanse informanten die hebben samengewerkt met de Amerikanen. Assange beweerde op de dag van de bekendmaking van de War Logs alle documenten te hebben achtergehouden die mensen in gevaar kunnen brengen als de Taliban meelezen. Dat blijkt niet te kloppen.

In heel wat documenten staat de identiteit van informanten, of zelfs van Taliban-aanhangers die overwegen de wapens neer te leggen. Het leven van die mensen is niet meer veilig. Admiraal Mike Mullen zei gisteren: 'Meneer Assange praat veel over het “hogere doel,, maar hij heeft misschien nu al bloed aan zijn handen'.

WikiLeaks lijkt hoe dan ook een belangrijke speler in de internationale media te worden. De stunt van deze week kan tot een exponentiële groei leiden: iedereen die iets explosiefs te melden heeft, weet nu waarheen. Bovendien lijken de financiële problemen die de website in het verleden soms parten speelden, opgelost. Donaties - van particulieren en mediabedrijven - moeten wel binnenstromen na deze stunt. En aangezien er alleen geld nodig is voor de technische installaties en juridische hulp, lijkt WikiLeaks op rozen te zitten.

Maar hoe lang blijven al die idealisten gratis werken als WikiLeaks een steeds grotere speler wordt? En wanneer vindt Assange zelf de tijd gekomen om te incasseren? In 2008 heeft hij al eens geprobeerd een primeurtje aan nieuwsorganisaties te veilen. Nu overweegt hij een betaalde dienst op te zetten, waarvan de 'klanten' met enige voorsprong op hun concurrenten toegang tot interessante lekken krijgen.

Welke lekken? Deze week kondigde Assange aan dat er binnenkort heel wat lekkers te verwachten valt over het reilen en zeilen bij BP in verband met het olielek in de Golf van Mexico. We horen zeker nog van WikiLeaks.

Auteur: Steven De Foer

Dit stuk verscheen eerder in De Standaard.